Bilime Devrim Yazan Bir Türk Alimi: Prof. Dr. Aziz Sancar

İnsanlık tarihi, bilinmeyenin peşinden gözünü karartarak koşan, zorlukları azmiyle aşan ve doğanın en derin gizemlerini aydınlatan bilginlerin omuzlarında yükselmiştir. 2015 yılında Kimya dalında Nobel Ödülü’ne layık görülerek göğsümüzü kabartan Prof. Dr. Aziz Sancar, yalnızca modern moleküler biyolojinin ve genetiğin kaderini değiştiren bir bilim insanı değil; aynı zamanda Anadolu’nun bağrından çıkıp dünya bilimine yön veren ilham verici bir azim öyküsünün simgesidir.

Mardin’in Savur ilçesinde sekiz çocuklu bir ailede başlayan bu yaşam yolculuğu, hücresel düzeyde DNA onarım mekanizmalarının haritasını çıkarmaya ve kanser tedavilerinde çığır açmaya kadar uzanmıştır. Onun hayatı, disiplinli çalışmanın, ülkesine duyduğu derin bağlılığın ve bilime adanmış adanmışlığın en somut örneklerinden biridir.

1. Çocukluk Yılları ve Eğitim Hayatı: Savur’dan İstanbul’a

Aziz Sancar, 8 Eylül 1946 tarihinde Mardin’in tarihi Savur ilçesinde dünyaya geldi. Okuma yazması olmayan ancak çocuklarının eğitimine sonsuz değer veren vizyoner anne ve babanın sekiz çocuğundan yedincisiydi. Sancar ailesi, geçimini çiftçilikle sağlayan, mütevazı ve geleneksel değerlerine bağlı bir aileydi.

Sancar, ilk ve orta öğrenimini Mardin’de tamamladı. Çocukluk yıllarında tek hayali bilim insanı olmak değildi; tutkulu bir futbolcuydu. Lise yıllarında okul takımının kaleciliğini üstlenen ve hatta Genç Milli Takım seçmelerine davet edilecek kadar yetenekli olan Sancar, son anda tercihini eğitimden yana kullanarak tamamen akademik hayata odaklanmaya karar verdi.

1963 yılında girdiği İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi sınavlarında büyük bir başarı göstererek tıp eğitimine başladı. İstanbul Üniversitesi’ndeki öğrencilik yılları, onun disiplinli çalışma etiğinin şekillendiği dönem oldu. 1969 yılında fakülteyi birincilikle bitiren genç Dr. Aziz Sancar, yalnızca teorik tıp bilgisiyle değil, araştırmacı zekasıyla da hocalarının dikkatini çekmişti.

2. Anadolu’da Hekimlik ve Bilim Aşkının Doğuşu

Tıp fakültesini bitirdikten sonra Sancar, TÜBİTAK bursuyla hemen yurt dışına gitmek yerine memleketine dönmeyi seçti. Zorunlu hizmetini yapmak üzere Mardin’in Savur ilçesine bağlı kaza ve köylerde iki yıl boyunca hekimlik yaptı.

Bu iki yıllık saha deneyimi, Sancar’ın insan hayatına olan dokunuşunu somutlaştırdı. Bölge halkının sağlık sorunlarıyla yakından ilgilenirken, bir yandan da hastalıkların kökeninde yatan biyolojik süreçleri hücresel düzeyde anlama arzusu giderek güçlendi. Hastalıkları tedavi etmek harikaydı, ancak hastalıkların moleküler mekanizmasını çözmek ve temel bilime katkı sağlamak onun asıl tutkusuydu. Bu tutku, onu biyokimya ve moleküler biyoloji alanında uzmanlaşmak üzere Amerika Birleşik Devletleri’ne götürecek köprüyü inşa etti.

3. Amerika Yolculuğu ve Akademik Mücadele

1971 yılında TÜBİTAK bursu ile ABD’ye giden Sancar, Johns Hopkins Üniversitesi’ne kabul edildi. Ancak uyum süreçlerinde ve dil konusunda yaşadığı zorluklar nedeniyle bir süre sonra Türkiye’ye döndü. Bilim tutkusu onu rahat bırakmayınca yeniden ABD yolunu tuttu ve Dallas’taki Teksas Üniversitesi’nde (University of Texas at Dallas) doktora eğitimine başladı.

Burada, hayatının dönüm noktalarından biri olacak olan danışmanı Claud Rupert ile tanıştı. Rupert, bakterilerde ultraviyole (UV) ışınlarının zararlarını gideren “fotoliyaz” adlı bir enzimi keşfetmişti ancak mekanizmasını henüz çözememişti. Aziz Sancar, doktora çalışmasını bu fotoliyaz geni üzerine yoğunlaştırdı. Kendi elleriyle kurduğu laboratuvar sistemleriyle fotoliyaz genini klonlamayı ve bu enzimi saflaştırmayı başardı. Bu başarısı, DNA onarımı alanındaki onlarca yıllık serüveninin ilk büyük kıvılcımıydı.

Doktora derecesini 1977 yılında aldıktan sonra Yale Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde doktora sonrası araştırmacı (postdoc) olarak çalışmaya başladı. Yale’de geçirdiği 5 yıl boyunca Moleküler Biyofizik ve Biyokimya bölümünde DNA’nın “nükleotid kesip çıkarma onarımı” (Nucleotide Excision Repair) mekanizması üzerinde devrim niteliğinde çalışmalara imza attı.

1982 yılından itibaren çalışmalarını Kuzey Karolina Üniversitesi (University of North Carolina at Chapel Hill) Tıp Fakültesi Biyokimya ve Biyofizik Bölümü’nde sürdürmeye başladı. Burada kısa sürede profesörlük unvanını aldı ve eşi Prof. Dr. Gwen Boles Sancar ile birlikte yıllarca sürecek ortak bilimsel araştırmalara girişti.

4. Bilimsel Keşifleri ve DNA Onarım Mekanizması

Aziz Sancar’ın bilim dünyasına yaptığı katkılar tek bir keşifle sınırlı değildir. Ancak onu zirveye taşıyan ana unsur, hücrelerin hasar gören DNA’ları nasıl onardığını ve genetik bilgiyi nasıl koruduğunu haritalandırması olmuştur.

A. Nükleotid Kesip Çıkarma Onarımı (Nucleotide Excision Repair)

Güneşten gelen UV ışınları, sigara dumanı veya kanserojen kimyasallar hücrelerimizin DNA’sına her gün binlerce kez zarar verir. Eğer bu zararlar onarılmazsa hücre mutasyona uğrar ve kanserleşir. Sancar, bakterilerden insan hücresine kadar geniş bir yelpazede, hasarlı DNA parçasının tıpkı bir terzinin kumaşı kesip çıkarması gibi hücre tarafından nasıl kesilip atıldığını ve yerine doğru genetik dizilimin nasıl sentezlendiğini adım adım ortaya koydu. Bu sistemde görev alan enzimleri tek tek saflaştırdı ve “UvrABC enzim kompleksini” tanımladı.

B. Biyolojik Saat (Sirkadiyen Ritim) ve DNA Onarımı İlişkisi

Sancar’ın bilim dünyasını sarsan bir diğer büyük keşfi, vücudumuzun iç saati olan sirkadiyen ritim ile DNA onarımı arasındaki ilişkiyi kurmasıydı. İnsan vücudundaki hücrelerin günün farklı saatlerinde farklı hızlarda DNA onarımı yaptığını keşfetti.

Bu keşif, modern tıpta “Kronoterapi” kavramının gelişmesine öncülük etti. Yani kanser ilaçlarının hastaya günün hangi saatinde verilmesi gerektiği bilgisi, ilaçların etki gücünü artırıp sağlıklı hücrelere verilen zararı minimize etme potansiyeli taşıyordu.

C. Fotoliyaz Enzimi ve Maxicell Tekniği

Sancar, kariyerinin başında odaklandığı fotoliyaz enziminin mavimsi ışığı kullanarak DNA hasarını nasıl tamir ettiğini kristalografik ve biyokimyasal olarak kanıtladı. Ayrıca genetik araştırmalarda devrim yaratan ve DNA’daki proteinlerin tespit edilmesini sağlayan “Maxicell” tekniğini geliştirdi.

5. 2015 Nobel Kimya Ödülü: Zirveye Uzanan Yol

Aziz Sancar’ın onlarca yıl boyunca sergilediği bu olağanüstü performans, 2015 yılında bilim dünyasının en saygın ödülüyle taçlandı. Sancar; İsveçli Tomas Lindahl ve Amerikalı Paul Modrich ile birlikte “DNA onarımının mekanik çalışmaları” nedeniyle 2015 Nobel Kimya Ödülü’ne layık görüldü.

Nobel Komitesi, bu üç bilim insanının hücrelerin DNA’yı nasıl onardığını ve genetik bilgiyi nasıl koruduğunu moleküler düzeyde haritalandırdığını açıkladı. Bu keşifler, canlı hücrelerin nasıl işlediğine dair temel bir anlayış sağlamakla kalmayıp, yeni kanser tedavilerinin geliştirilmesine de kapı aralamıştı.

Ödül haberini aldığında mütevazılığından hiçbir şey kaybetmeyen Sancar, bu ödülü yalnızca kendi adına değil, ülkesi Türkiye ve Türk milleti adına aldığını vurguladı.

“Beni bu noktaya getiren, Cumhuriyet’in sağladığı parasız yatılı eğitim ve imkanlardır. Bu ödül, Atatürk’ün ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ödülüdür.”

diyerek Nobel madalyasını ve diplomasını Anıtkabir Müzesi’ne bağışladı. Bu anlamlı jest, onun vatanına olan derin saygısının ve minnetinin tarihsel bir belgesi olmuştur.

6. Sosyal Sorumluluk: Aziz & Gwen Sancar Vakfı ve Türk Evi

Aziz Sancar, bilimsel başarılarının yanı sıra toplumsal fayda sağlamayı ilke edinmiş bir bilim insanıdır. Eşi Prof. Dr. Gwen Boles Sancar ile birlikte, ABD’ye okumaya gelen Türk öğrencilerin uyum sorunlarını aşmalarına yardımcı olmak ve Türk kültürünü tanıtmak amacıyla Aziz & Gwen Sancar Vakfı’nı (Sancar Foundation) kurdular.

Kuzey Karolina’da kurulan “Carolina Türk Evi” (Carolina Turk House), ABD’de eğitim gören Türk lisansüstü öğrencilerine barınma imkanı sunmakta, aynı zamanda Türk-Amerikan toplumunu bir araya getiren kültürel bir merkez olarak hizmet vermektedir. Sancar, Nobel Ödülü’nden kazandığı para ödülünün büyük bir kısmını da bu vakfın ve Türk Evi’nin geliştirilmesine aktarmıştır.

7. Aziz Sancar’ın Bilim Felsefesi ve Çalışma Disiplini

Prof. Dr. Aziz Sancar’ın başarılarının ardındaki en büyük sır, eşine az rastlanır bir çalışma disiplinidir. Günde 16 saate varan laboratuvar çalışmaları, hafta sonu izni tanımayan araştırma temposu ve detaylara gösterdiği aşırı özen, onun karakterinin temel taşlarıdır.

Gençlere ve geleceğin bilim insanlarına her fırsatta şu öğütleri vermektedir:

1. Çok Çalışmak: “Zekaya inanmıyorum, bizi birbirimizden ayıran tek şey emektir. Zeka çalışmaktan geçer.”
2. Memleket Sevgisi ve Ahde Vefa: Nerede olursanız olun, yetiştiğiniz topraklara ve size imkan sunan toplumunuza borcunuzu unutmayın.
3. Pusulayı Bilimden Ayırmamak: Günlük polemiklerden, magazinel gündemlerden uzak durarak sadece odaklanılan işe kendini adamak.

8. Üyelikler, Ödüller ve Başarılar

Aziz Sancar’ın uzun soluklu akademik kariyeri, Nobel Ödülü dışında da dünya çapında pek çok saygın akademi ve kurum tarafından tescillenmiştir.

• ABD Ulusal Bilimler Akademisi Üyeliği (2005): Bu akademiye seçilen ilk özgün Türk bilim insanı olmuştur.
• Amerikan Sanat ve Bilimler Akademisi Üyeliği (2004)
• TÜBİTAK Bilim Ödülü (1997)
• TÜBA (Türkiye Bilimler Akademisi) Şeref Üyeliği (2006)
• Vehbi Koç Ödülü (2007)
• 2015 Nobel Kimya Ödülü
• Nişan ve Devlet Madalyaları: Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Dünyası kuruluşları tarafından verilen çok sayıda üstün hizmet madalyası.

Sancar, kariyeri boyunca 400’ün üzerinde bilimsel makale yayımlamış ve bu makalelerine tensal binlerce atıf yapılmıştır.

9. İnsanlığa ve Türk Dünyasına Bıraktığı Miras

Aziz Sancar bugün sadece laboratuvarda deney tüpleri arasında yaşayan bir bilim insanı değildir; o, Türk dünyasının gençleri için imkansız diye bir şeyin olmadığının yaşayan kanıtıdır. Anadolu’nun küçük bir kasabasında imkansızlıklar içinde büyüyen bir çocuğun, azim, dürüstlük ve çalışma ile insanlığın kaderini değiştiren buluşlara imza atabileceğini kanıtlamıştır.

Onun hücresel düzeydeki DNA onarımı keşifleri, bugün moleküler tıp, kanser araştırmaları, ilaç tasarımı ve yaşlanma karşıtı çalışmalarda temel referans kaynağı olarak kullanılmaktadır. İnsanlık hücresel haritasını çözdükçe, Sancar’ın ismi bilim tarihinin altın sayfalarında parlamaya devam edecektir.

Özetle Aziz Sancar

Mardin’in Savur ilçesinden başlayıp Chapel Hill laboratuvarlarına ve Stockholm’deki Nobel kürsüsüne uzanan Aziz Sancar’ın yaşam hikayesi; emek, vatan sevgisi ve bilime adanmışlığın ölümsüz bir abidesidir. O, Türk milletinin yetiştirdiği en büyük değerlerden biri olarak geleceğin bilim insanlarına ışık tutmayı sürdürmektedir.